Ενιαίο Ταμείο στα ΜΜΕ

blog εκπρόσωπου της ΕΣΠΗΤ στο ΕΤΑΠ-ΜΜΕ

Αποσαφηνίζοντας τους στόχους του συνταξιοδοτικού


Εισήγηση Καθηγητή Άγγελου Στεργίου [Εισήγηση Καθηγητή Άγγελου Στεργίου] Η μεταρρύθμιση ενός συνταξιοδοτικού συστήματος αποτελεί πρωταρχικά κοινωνικό ζήτημα. Λανθασμένα, η τρέχουσα οπτική περιορίζεται μόνο στη δημοσιονομική του διάσταση, παραγνωρίζοντας την κοινωνική. Η οικονομική βιωσιμότητα του θεσμού δεν μπορεί να διασφαλιστεί σε βάρος των κοινωνικών του στόχων. Έτσι, κάθε μεταρρύθμιση –παρά την αρνητική χροιά που έχει λάβει ο όρος αυτός- είναι πρωταρχικά μια προσπάθεια αναπροσαρμογής του συστήματος στις κοινωνικές προτεραιότητες.

Οι κοινωνικές ασφαλίσεις οφείλουν τη γένεσή τους σε αντιλήψεις που πρόκριναν την επιθυμία για κοινωνική συνοχή, για την αντιμετώπιση του κοινωνικού προβλήματος που προκάλεσε η εκβιομηχάνιση του τέλους του 19ου αιώνα. Μόνο σήμερα η κοινωνική ασφάλιση αντιμετωπίζεται από τους οικονομολόγους μακροοικονομικά με όρους οικονομικής ανάπτυξης, επενδύσεων, αποταμίευσης.

Είναι ανάγκη, πριν προχωρήσουμε σε μια κατ’ ιδίαν εξέταση των πτυχών του συστήματος, να καταστήσουμε σαφείς τους κοινωνικούς του στόχους.
Αυτούς τους στόχους θα εξειδικεύουν οι επιμέρους ρυθμίσεις που αναφέρονται στη χρηματοδότηση, τις παροχές, την οργάνωση, κ.α. Αν δεν αποσαφηνιστούν οι στόχοι, δεν θα μπορέσουμε να προσδώσουμε στο συνταξιοδοτικό σύστημα τη συνεκτικότητα ενός όλου.

Το ελληνικό συνταξιοδοτικό σύστημα είναι ένα δημόσιο, υποχρεωτικό, ανταποδοτικό (έναντι καταβολής ασφαλιστικών εισφορών) σύστημα που υπηρετεί κοινωνικούς στόχους. Δεν αναπτύχθηκε στη βάση ενός ενιαίου προγραμματισμού, αλλά μάλλον κατά τρόπο αποσπασματικό. Τα γενικά του προβλήματα αντιμετωπίστηκαν την ώρα των αδιεξόδων, με προβάδισμα του οικονομικού. Οι διαδοχικές νομοθετικές επιστρωματώσεις, προϊόν ιστορικής εξέλιξης, έχουν δημιουργήσει ένα άναρχο κι αδιαφανές οικοδόμημα. Πρόσθετα, η «σαλαμοποίηση» της συνταξιοδοτικής μεταρρύθμισης, από τη δεκαετία του ’90 και έκτοτε, έχει οδηγήσει στη συσκότιση των στόχων του συστήματος.

Η πληθώρα των συγκεχυμένων παρεμβάσεων θα πρέπει στο εξής να αντικατασταθεί από ένα σαφές και ορατό σχέδιο αλληλεγγύης. Προκειμένου να εκλογικεύσουμε το θεσμό, απαιτείται σήμερα μια επανεστίαση στους θεμελιώδεις στόχους του. Έτσι, ο επανασχεδιασμός του συνταξιοδοτικού μας συστήματος δεν μπορεί να προχωρήσει αν δεν ξεκαθαρίσουμε για μια ακόμη φορά τους στόχους του.

Οι στόχοι του συνταξιοδοτικού συστήματος δεν τοποθετούνται εκτός κανονιστικού πεδίου, αλλά συνδέονται με τις θεμελιώδεις συναινέσεις -όπως αυτές αποτυπώθηκαν στο Σύνταγμα-, καθώς επίσης και με τις διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας μας (Διεθνείς Συμβάσεις Εργασίας, Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης, Ευρωπαϊκός Κώδικας Κοινωνικής Ασφάλειας, Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων).

Πρόσθετη μέριμνα, εξάλλου, θα πρέπει να εκδηλωθεί ως προς την εναρμόνιση των στόχων του συνταξιοδοτικού συστήματος με τους γενικότερους οικονομικούς στόχους (ανταγωνιστικότητα, μείωση δημοσίου ελλείμματος, κλπ), καθώς και με τις πολιτικές απασχόλησης. Δεν πρόκειται για υποταγή, αλλά για εναρμονισμένη συνύπαρξη, έτσι ώστε να αποφεύγονται αντιφάσεις και αλληλοαναιρέσεις. Δεν μπορεί, λ.χ., η εξυγίανση μιας (δημόσιας) επιχείρησης να μεθοδεύεται σε βάρος της βιωσιμότητας του θεσμού της κοινωνικής ασφάλισης. Δεν μπορεί να δίνονται κίνητρα παραμονής στην ασφάλιση κι από την άλλη να προβλέπεται η απομάκρυνση υπαλλήλου λόγω συνταξιοδότησης (άρθρο 8 εδ.β΄ ν.3198/1955).

ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ
Δεν πρόκειται ακριβώς για στόχο αλλά για θεμελιώδη αρχή της κοινωνικής ασφάλισης. Το κράτος έχει την κύρια ευθύνη για την οργάνωση και λειτουργία του θεσμού (άρθρ.22 παρ. 5 Συντ/τος). Καμιά κοινοβουλευτική πλειοψηφία, υπό το ισχύον Σύνταγμα, δεν μπορεί να ανατρέψει άμεσα ή έμμεσα, τυπικά ή ουσιαστικά το δημόσιο χαρακτήρα της κοινωνικής ασφάλισης. Το ίδιο το ΣτΕ (Ολομ.) 5024/87 έχει εντάξει το δημόσιο χαρακτήρα του θεσμού στον πυρήνα της συνταγματικής εγγύησης.

Άμεση συνέπεια του δημόσιου χαρακτήρα είναι ο εγγυητικός ρόλος τον οποίο επωμίζεται το κράτος. Η κρατική εξουσία είναι ο εγγυητής της υπόστασης του συνταξιοδοτικού συστήματος. Έτσι, το κράτος φέρει την κύρια ευθύνη για την κάλυψη των ελλειμμάτων των ασφαλιστικών οργανισμών.

Ωστόσο πρέπει να γίνει σαφές «τι» οφείλει το Κράτος ως ανειλημμένες και θεσμοθετημένες υποχρεώσεις χρηματοδότησης του συνταξιοδοτικού συστήματος (τριμερής, 1% ΑΕΠ, κ.α.) και «τι» αποτελεί έλλειμμα που καλείται αυτό να καλύψει.

Ο υποχρεωτικός χαρακτήρας της κοινωνικής ασφάλισης είναι συνυφασμένος με την κρατική φύση του θεσμού. Συγχρόνως, συνδέεται, κατεξοχήν, με την κοινωνική αλληλεγγύη. Πράγματι, η υποχρεωτικότητα εξυπηρετεί την κοινωνική λειτουργία του θεσμού, αποτελώντας απαραίτητο συστατικό της κοινωνικής αλληλεγγύης. Χωρίς το στοιχείο αυτό, ο δημόσιος θεσμός της κοινωνικής ασφάλισης δεν θα μπορούσε να έχει αναδιανεμητικά αποτελέσματα.

ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΟΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΗΣΗ
Η οικονομική ασφάλεια του ατόμου περιλαμβάνει, ανάμεσα στα άλλα, και την πρόσβασή του σ’ ένα δημόσιο συνταξιοδοτικό σύστημα που είναι σε θέση να εγγυηθεί, σε λογικά επίπεδα, το κεκτημένο βιοτικό επίπεδο. Με τη μερική αναπλήρωση του χαμένου, λόγω επέλευσης του ασφαλιστικού κινδύνου (γήρατος, αναπηρίας, θανάτου προστάτη οικογένειας), επαγγελματικού εισοδήματος, το συνταξιοδοτικό σύστημα επιτρέπει τη διατήρηση ενός επιπέδου διαβίωσης που δεν αποκλίνει σημαντικά από εκείνο που απολάμβανε ο ηλικιωμένος πριν τη συνταξιοδότησή του.

Η διατήρηση του επιπέδου ζωής που κάποιος απέκτησε κατά τον εργασιακό του βίο, στηρίζεται στην ασφαλιστική αρχή και ειδικότερα στην προηγούμενη καταβολή εισφορών. Λόγοι ανταποδοτικής δικαιοσύνης και ισότητας επιβάλλουν την ύπαρξη κάποιας αναλογίας παροχών προς τις εισφορές και το χρόνο ασφάλισης.

Να σημειώσουμε ότι ο όρος «ανταποδοτικότητα» δεν είναι ακριβής, αλλά χρησιμοποιείται συμβατικά αντί του όρου «αναλογία» (κι αυτή όχι στην αυστηρή της πρόσληψη) παροχών-εισφορών. Ειδικότερα, ο όρος «ανταποδοτικότητα» προσιδιάζει κυρίως σε παροχές που αντιστοιχούν στο κεφάλαιο που συσσωρεύεται από τη διαχείριση των εισφορών.

Σε πολλές περιπτώσεις οι ασφαλιστικές παροχές δεν αντικατοπτρίζουν τις εισφορές του ασφαλισμένου. Έτσι, λ.χ. οι μεσαίες στο ΙΚΑ-ΕΤΑΜ είναι υπο-ανταποδοτικές ενώ οι χαμηλές υπερ-ανταποδοτικές.

Με την ασφαλιστική αρχή (τη διατήρηση κάποιας αντιστοιχίας παροχών-εισφορών) που διέπει το σύστημα, συνδέεται και η αναπροσαρμογή των συντάξεων. Ο νομοθετικός μηχανισμός θα πρέπει να επιτρέπει τη διατήρηση της αξίας των συντάξεων. Η δυνατότητα κατάλληλης αναπροσαρμογής προκύπτει από τη ΔΣΕ 102 (άρθρο 66 παρ. 8), καθώς κι από τον Ευρωπαϊκό Κώδικα Κοινωνικής Ασφάλειας (άρθρο 65 παρ. 1).

ΕΓΓΥΗΣΗ ΕΝΟΣ ΕΛΑΧΙΣΤΟΥ ΑΞΙΟΠΡΕΠΟΥΣ ΟΡΙΟΥ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ
Ένας από τους θεμελιώδεις στόχους που δικαιολογεί και τη θεσμοθέτηση του δημόσιου συνταξιοδοτικού συστήματος, είναι η πραγμάτωση της αλληλεγγύης μεταξύ των μελών της ίδιας γενεάς, δηλαδή η παροχή μιας βασικής προστασίας στους ηλικιωμένους. Η πρόληψη της φτώχειας με την εξασφάλιση ενός αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης για τον κάθε ηλικιωμένο είναι ένας από τους ακρογωνιαίους λίθους της κοινωνικής ασφάλισης.

Τα υψηλά ποσοστά φτώχειας ανάμεσα στους ηλικιωμένους επιβάλλουν έναν επανασχεδιασμό του συστήματος με στόχο την εξάλειψή της. Παρά το γεγονός των υψηλών συνταξιοδοτικών δαπανών, το σύστημα παρουσιάζεται αναποτελεσματικό στο βαθμό που δεν μπορεί να εξασφαλίσει ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για πολλούς από τους συνταξιούχους.

Δύο επισημάνσεις ως προς την οικονομική κατάσταση των συνταξιούχων : το επίπεδο της μέσης σύνταξης δεν μας φανερώνει το συνολικό ποσό συντάξεων που λαμβάνει ένας συνταξιούχος, αφού μπορεί να λαμβάνει συντάξεις από περισσότερα Ταμεία. Και δεύτερον το συνολικό ποσό των συντάξεων δεν αποκαλύπτει το συνολικό εισόδημα του συνταξιούχου. Είναι ανάγκη να γνωρίζουμε το σύνολο των εισοδημάτων σε επίπεδο νοικοκυριών (συχνά τα νοικοκυριά ηλικιωμένων συντίθενται από δύο συνταξιούχους).

Η κοινωνική ασφάλιση δεν είναι μόνο ένα αντίδοτο κατά της έλλειψης ατομικής πρόνοιας για τα στραβοπατήματα της ζωής. Συγχρόνως, είναι κι η προστασία του «άλλου». Ο εν λόγω θεσμός προστατεύει τα άτομα από το κακό τους εαυτό -με την έννοια την απρονοησίας- και συγχρόνως τα εξαναγκάζει, προστατεύοντας τον εαυτό τους, να προστατεύσουν και τους άλλους. Οι ασφαλισμένοι με την υποχρεωτική καταβολή εισφορών μεριμνούν για την προστασία τους από τα γηρατειά, την αναπηρία, το θάνατο και συγχρόνως στηρίζουν ολόκληρο το θεσμό και συμβάλλουν στην κοινωνική αλληλεγγύη που πραγματώνεται μέσω αυτού.

Ανάλογα με το επίπεδο εκδήλωσής της, η αλληλεγγύη στην κοινωνική ασφάλιση διαμορφώνεται εθνικά ή/ και επαγγελματικά. Γενικά, τα δύο αυτά επίπεδα αλληλεγγύης, επαγγελματικό (με βάση το επάγγελμα) και εθνικό (με βάση την κοινωνική ιδιότητα του πολίτη), στην εξέλιξη του θεσμού, συγχωνεύτηκαν κι επικαλύφθηκαν αμοιβαία. Η ελάχιστη αξιοπρεπής προστασία των γηρατειών είναι καθήκον πρωταρχικά της εθνικής αλληλεγγύης και γι’ αυτό θα πρέπει να χρηματοδοτείται κατά κύριο λόγο από την άμεση φορολογία.

Η εξάλειψη της φτώχειας των ηλικιωμένων επιβάλλει τη θεσμοθέτηση μιας ελάχιστης εγγυημένης σύνταξης πάνω από όρια της φτώχειας, προσαρμοσμένης στο εθνικό επίπεδο διαβίωσης. Με τον τρόπο αυτό, οι λιγότερο ευνοημένοι συνταξιούχοι δεν θα επιβαρυνθούν με το βάρος προσαρμογής του συνταξιοδοτικού συστήματος στα νέα δημογραφικά και οικονομικά δεδομένα.

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΔΙΑΓΕΝΕΑΚΗ ΓΕΝΕΩΝ
Ανάμεσα στόχους του συνταξιοδοτικού συστήματος είναι η διαφύλαξη και αποκατάσταση –αν έχει διαταραχθεί- της βιωσιμότητάς του, δηλαδή η μακροχρόνια διατήρηση της ικανότητας του συστήματος να χορηγεί συντάξεις στους τωρινούς και μέλλοντες συνταξιούχους. Το συνταξιοδοτικό σύστημα πρέπει να είναι εξισορροπημένο και δεν νοείται κοινωνική προστασία με δανεισμό.

Η οικονομική διαιώνιση του συστήματος δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά υπηρετεί το συμβόλαιο ανάμεσα στις γενεές που βρίσκεται στη βάση κάθε διανεμητικού συστήματος. Επομένως, η λήψη μέτρων για τη διάσωση του θεσμού βρίσκεται στην υπηρεσία των κοινωνικών προτεραιοτήτων του θεσμού και δεν υπεισέρχεται στις δημοσιονομικές σκοπιμότητες του κράτους.

Αν θέλουμε οι σημερινοί εργαζόμενοι να συμβάλλουν στη χρηματοδότηση των συντάξεων, οφείλουμε να εξασφαλίσουμε τη βιωσιμότητα του συνταξιοδοτικού συστήματος. Σε αυτή την προοπτική, το σύστημα οφείλει να προσαρμόζεται, μ’ ένα τρόπο προοδευτικό (όχι αιφνίδιο) και επαρκή, στα εκάστοτε δημογραφικά και οικονομικά δεδομένα.

Η βιωσιμότητα αποτελεί μια σχετική έννοια. Δεν έχει ούτε αντικειμενικό ούτε επιστημονικά συγκροτημένο περιεχόμενο. Εξαρτάται από αυτό που θέλουμε να μείνει βιώσιμο. Ειδικότερα, η βιωσιμότητα της κοινωνικής ασφάλισης συναρτάται από τους πόρους που διαθέτει μια κοινωνία για τη διατήρησή της. Η βιωσιμότητα μετατρέπεται σε πρόβλημα από τη στιγμή που επιχειρείται να διατηρηθεί ένα ελλειμματικό συνταξιοδοτικό σύστημα, χωρίς να ασκείται καμία πίεση σ’ επίπεδο ανεύρεσης πρόσθετων πόρων ή σ’ επίπεδο εξοικονόμησης δαπανών. Η επιστροφή στην οικονομική βιωσιμότητα δεν υποδεικνύει κάποιο συγκεκριμένο τρόπο εξισορρόπησης. Η επιλογή των συγκεκριμένων μέτρων, πάντα μέσα στο κανονιστικό πλαίσιο του Συντάγματος και των Διεθνών Συμβάσεων, είναι ζήτημα κατά βάση πολιτικό.

Το ελληνικό σύστημα δεν είναι ούτε βραχυπρόθεσμα ούτε μακροπρόθεσμα βιώσιμο. Ως προς σημείο αυτό, όλες οι μελέτες συγκλίνουν. Μάλιστα, συγκλίνουν και ως προς τη σοβαρότητα του προβλήματος. Η δαπάνη των συντάξεων ως ποσοστό του ΑΕΠ προβλέπεται ότι θα αυξηθεί σημαντικά μέσα στα επόμενα 50 χρόνια, από 11,7% του ΑΕΠ (2007) θα φθάσει στο 24,1% του ΑΕΠ κατά το 2060 (ΕΑΑ 2008).

Επιτακτική ανάγκη μακροχρόνιου σχεδιασμού
και έγκαιρης νομοθετικής παρέμβασης

Όλη η κοινωνική ασφάλιση στηρίζεται σε μια μακρόπνοη πρόγνωση των όρων βιωσιμότητας του θεσμού. Οι κλασικοί κίνδυνοι που καλύπτει η κοινωνική ασφάλιση είναι προβλέψιμα γεγονότα, την πιθανότητα επέλευσης των οποίων μπορούμε να υπολογίσουμε. Με την πρόβλεψη του κόστους των συνεπειών από την επέλευση των κινδύνων διασφαλίζεται η βιωσιμότητα του θεσμού και η διατήρηση του ασφαλιστικού κεφαλαίου.

Οποιαδήποτε συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση θα πρέπει να συνοδεύεται απαραίτητα από αναλογιστικές μελέτες. Ας σημειώσουμε ότι έχει αναχθεί σε συνηθισμένο φαινόμενο των νομοθετικών μεταρρυθμίσεων η απουσία αναλογιστικών μελετών.

Η προηγούμενη εκπόνηση ειδικής (αναλογιστικής) μελέτης επιβάλλεται από τη συνταγματική διάταξη του άρθρου 22 παρ. 5. Ακόμη, σύμφωνα με το άρθρο 70 παρ. 3 του Ευρωπαϊκού Κώδικα Κοινωνικής Ασφάλειας (κυρώθηκε το ν. 1136/80), «το συμβαλλόμενον μέρος … οφείλει συντρεχούσης περιπτώσεως, να εξασφαλίζει ώστε αι μελέται και οι αναγκαίοι αναλογιστικοί υπολογισμοί οι αφορώντες την οικονομικήν ισορροπίαν, να γίνονται περιοδικώς και εν πάση περιπτώσει εκ προοιμίου …». Ανάλογη πρόβλεψη περιέχεται και στο άρθρο 71 παρ. 3 της ΔΣΕ 102/1952 (κυρώθηκε με το ν. 3251/55).

Η Εθνική Αναλογιστική Αρχή θεσμοθετήθηκε με το ν. 3029/02 ως ανεξάρτητη διοικητική αρχή για την παρακολούθηση των οικονομικών μεγεθών που αναφέρονται στη βιωσιμότητα του συνολικού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης και των επιμέρους φορέων της. Η λειτουργία της Επιτροπής παραμένει μέχρι στιγμής υποβαθμισμένη. Είναι ανάγκη καλύτερης λειτουργίας της.
Οι αναλογιστικές μελέτες πρέπει να συντάσσονται σε ετήσια βάση, συνολικά και ανά φορέα. Πρέπει να αφορούν όλους τους φορείς κι όχι ένα ποσοστό αυτών, γιατί το παραλειφθέν τμήμα μπορεί να κρύβει το μεγαλύτερο έλλειμμα. Ακόμη, απαιτείται η αποτύπωση της πλήρους εικόνας του συστήματος. Η αναλογιστική μελέτη δεν θα πρέπει να περιορίζεται μόνο στην κύρια σύνταξη, αλλά οφείλει να εκτείνεται και στην επικουρική η οποία εξίσου εμφανίζεται σε πολλές περιπτώσεις ελλειμματική. Εξάλλου, είναι ανεπίτρεπτο να υπάρχουν «άγνωστες ζώνες» του ασφαλιστικού μας συστήματος, δηλαδή Ταμεία που δεν καταγράφουν ή δεν κοινοποιούν στις αρμόδιες αναλογιστικές υπηρεσίες στοιχεία σχετικά με τους ασφαλισμένους τους.

Ένα ζήτημα που αξίζει να διερευνηθεί στο μέλλον είναι η κατάληξη σε κοινές παραδοχές στις οποίες θα στηρίζεται η σύνταξη των αναλογιστικών μελετών.
Σε μια δημοκρατία επιβάλλεται η συμφωνία πάνω στα δεδομένα ενός κορυφαίου προβλήματος, όπως είναι το μέλλον το συντάξεων, προκειμένου μετά από ένα δημόσιο και κοινωνικό διάλογο να ακολουθήσουν οι πολιτικές επιλογές.
Η αλληλεγγύη δεν σημαίνει μόνο μεταφορά πόρων μέσα στην ίδια γενιά. Το αίτημα της αλληλεγγύης εκδηλώνεται κι ανάμεσα σε περισσότερες γενεές. Οι σχέσεις των γενεών, όπως παρατηρείται, ήταν πάντοτε πηγή αυξημένης αλληλεγγύης και σφοδρών συγκρούσεων. Εκτός από την αλληλεγγύη γενεών που αναπτύσσεται παραδοσιακά –σε διαφορετική ωστόσο για κάθε εποχή ένταση- μέσα από μια ενδοοικογενειακή ανταλλαγή χρημάτων, αγαθών και υπηρεσιών, η εν λόγω αλληλεγγύη πραγματώνεται, με πιο θεσμοθετημένο τρόπο, χάρις στο διανεμητικό σύστημα χρηματοδότησης της κοινωνικής ασφάλισης –η έννοια της γενεάς στην κοινωνική ασφάλιση εκλαμβάνεται ως δημογραφική κατηγορία.

Επειδή μέσω κοινωνικής ασφάλισης μεταφέρονται πόροι από τους ενεργούς στους συνταξιούχους, οι δεσμοί ανάμεσα στις γενεές θα πρέπει να στηρίζονται στις αξίες της αμοιβαιότητας και της αλληλεγγύης. Οποιαδήποτε άλλη επιλογή οδηγεί σε διάρρηξη του συμβολαίου και σε μια αντιπαλότητα που είναι ικανή να καταστρέψει γενικά όλους τους κοινωνικούς ιστούς. Πράγματι, όταν δεν υπάρχει αλληλεγγύη ανάμεσα στους νέους και τους ηλικιωμένους, δεν μπορεί να υπάρξει κανενός είδους αλληλεγγύη.

Το πρόταγμα της αλληλεγγύης αφορά τη σχέση περισσότερων γενεών. Πέρα από τους συνταξιούχους κι εκείνους που βρίσκονται πλησίον του ορίου συνταξιοδότησης, για τους οποίους θα εμφανιζόταν υπέρμετρα επαχθής μια απαίτηση άμεσης προσαρμογής του τρόπου ζωής τους σε σημαντικές μεταβολές του εισοδήματος, το βάρος των μεταρρυθμίσεων θα πρέπει να επιμερίζεται ανάμεσα σε περισσότερες γενεές. Κάθε ριζική αλλαγή του ασφαλιστικού καθεστώτος προϋποθέτει μια μακρά μεταβατική περίοδο κι όχι απότομες ρήξεις με το ισχύον.

Η κατά τρόπο απόλυτο χάραξη διαχωριστικών γραμμών ανάμεσα στους ασφαλισμένους διαφορετικών ηλικιών εμφανίζεται ως αυθαίρετη. Η ισοτιμία στην κατανομή των βαρών ανάγεται στην ίδια τη λειτουργία της δημοκρατίας. Η δημοκρατική πλειοψηφία δεν μπορεί να διαφυλάσσει το επίπεδο προστασίας μόνο ορισμένων ηλικιών –των ηλικιών που ασκούν την εξουσία. Το πρόσθετο βάρος του ασφαλιστικού ζητήματος δεν πρέπει να μετατεθεί στις επόμενες γενεές, αλλά να επιμεριστεί δίκαια ανάμεσα σε περισσότερες. Κατανομή θυσιών
Η άνιση μεταχείριση ασφαλισμένων που ανήκουν σε διαφορετικές γενεές, δεν θα μπορούσε, κατ’ αρχήν, να απαγορευτεί, επειδή ειδάλλως δεν θα ήταν δυνατή καμία μεταρρύθμιση του συστήματος. Ωστόσο, οι ανισότητες ανάμεσα στις γενεές είναι αδικαιολόγητες, όταν η χειροτέρευση αφορά μόνο τις επόμενες γενεές. Δηλαδή η διαγενεακή ισότητα επιβάλλει έναν ανάλογο επιμερισμό των θυσιών, μια ανάλογη κατανομή του βάρους των μεταρρυθμίσεων.

Όταν όλα τα βάρη μεταφέρονται στις μελλοντικές γενεές, καταλήγουμε σε μια διάρρηξη της αλληλεγγύης των γενεών. Ιδιαίτερα σήμερα μια από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει το κράτος πρόνοιας, είναι αναγκαία η κατάρτιση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου για τους ηλικιωμένους. Το διαρκώς αυξανόμενο βάρος των συντάξεων δεν μπορεί να μεταφερθεί μόνο στους νέους, γιατί τότε θα οδηγηθούμε σ’ ένα πόλεμο ηλικιών. Κάθε μετάβαση προϋποθέτει προοδευτικότητα κι όχι απότομες ρήξεις.

Είναι ευνόητο ότι η διαγενεακή ισότητα πλήττεται όχι μόνο όταν το βάρος των μεταρρυθμίσεων μεταφέρεται στις επόμενες γενεές, αλλά κι όταν δεν λαμβάνεται κανένα μέτρο, με αποτέλεσμα να διογκώνονται τα ελλείμματα από τη σημερινή λειτουργία του θεσμού. Όπως το μεταρρυθμιστικό (μονομερές) μένος, έτσι κι η μεταρρυθμιστική αδράνεια οδηγεί σε ανισομερή επίλυση του προβλήματος. Το κόστος της μη αλλαγής της νομοθεσίας θα επωμιστούν οι επόμενες γενεές. Επομένως, το να μη γίνει τίποτα είναι απαράδεκτο σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο.

Είναι ανάγκη να επανεξεταστεί η κατηγοροποίηση του ν. 2084/92. Ο νομοθέτης προχώρησε με το νομοθέτημα αυτό σε μια θεμελιώδη επιλογή, την καθιέρωση ιδίου συνταξιοδοτικού συστήματος για τους ασφαλισμένους για πρώτη φορά από την 1.1.93 και μετά (άρθρα 22 έως 43). Το νέο σύστημα είναι ιδιαίτερα αυστηρό ως προς τις προϋποθέσεις για τη θεμελίωση δικαιώματος σε σύνταξη, καθώς και ως προς το ύψος αυτής.

Η ανανέωση (επαναδιαπραγμάτευση) του συμβολαίου των γενεών επιβάλλει τη δημιουργία υγιών οικονομικών βάσεων, το σεβασμό της διαγενεακής δικαιοσύνης, καθώς και την εμβάθυνση της κοινωνικής δικαιοσύνης στο πλαίσιο της ίδιας γενεάς. Ως προς το τελευταίο, να σημειώσουμε ότι η οποιαδήποτε ασφαλιστική μεταρρύθμιση δεν θα πρέπει να επηρεάσει αρνητικά τους λιγότερο ευνοημένους ηλικιωμένους, δηλαδή εκείνους με μικρότερο προσδόκιμο επιβίωσης, καθώς και τους χαμηλόμισθους.

ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ
Ένα σύστημα κοινωνικής ασφάλισης οφείλει να παρέχει τη βεβαιότητα ότι οι παροχές που προβλέπει, θα καταβληθούν μόλις καταστούν απαιτητές. Όταν δεν έχω εμπιστοσύνη ότι κι οι άλλοι θα φανούν αλληλέγγυοι απέναντί μου, δεν επιδεικνύω μια ανάλογα αλληλέγγυα στάση. Έτσι, η εμπιστοσύνη απορρέει από την αλληλεγγύη και συγχρόνως τη στηρίζει.

Αξίζει να επιμείνουμε στο γεγονός ότι ο σεβασμός της εμπιστοσύνης είναι μια αναγκαιότητα για το ίδιο το άτομο. Οι ασφαλιστικές ρυθμίσεις αποτελούν αφετηρία βασικών επιλογών της ζωής του και γι’ αυτό δεν πρέπει να ανατρέπονται αιφνιδιαστικά. Από την άλλη, η δημιουργία εμπιστοσύνης είναι εξίσου αναγκαία για το ίδιο θεσμό. Η αξιοπιστία εδράζεται στη διάρκεια, ενώ οι αιφνιδιασμοί συντηρούν την ανασφάλεια.

Η διατήρηση της αβεβαιότητας που προκύπτει από την αναβλητικότητα του νομοθέτη να επιλύσει τα προβλήματα του συστήματος, προκαλεί κύματα πρόωρης «εξόδου» από το σύστημα με επιβαρυντικές συνέπειες γι’ αυτό.
Η δημιουργία της κατάλληλης εμπιστοσύνης προκύπτει, εξάλλου, από τη συνέπεια της κρατικής δράσης. Δεν είναι δυνατόν, όταν γίνεται προσπάθεια αποκατάστασης της κλονισμένης βιωσιμότητας του συστήματος, το κράτος να προχωρά σε πρόωρες συνταξιοδοτήσεις ή σε αφαίμαξη των πόρων ή σε μη τήρηση θεσμοθετημένων υποχρεώσεών του.

Η αξιοπιστία του κράτους είναι βασική προϋπόθεση όχι μόνο για το σεβασμό του δικαιοκρατικού προτάγματος της προστατευομένης εμπιστοσύνης, αλλά και για τη λειτουργία και βιωσιμότητα του συστήματος. Όταν το κράτος δεν εκπληρώνει κατά τρόπο σταθερό τις υποχρεώσεις του απέναντι στο συνταξιοδοτικό σύστημα (λ.χ. έγκαιρη καταβολή εισφορών, απόδοση παρακρατηθέντων πόρων, κλπ), υπονομεύεται κι οποιοδήποτε εγχείρημα αναμόρφωσης του τελευταίου.

Κρατικές συμπεριφορές όπως η διαχείριση των αποθεματικών των Ταμείων ως τμήματος του κρατικού προϋπολογισμού, η άσκηση «προνοιακών» πολιτικών με εισφορές των ασφαλισμένων, κ.α. (βλ. ΓΣΕΕ, Το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης στην Ελλάδα, Η εναλλακτική πρόταση της ΓΣΕΕ, 2000), δημιουργούν αίσθημα απαξίωσης του θεσμού και δυσπιστίας απέναντι στην ορθότητα οποιασδήποτε νομοθετικής επιλογής.

Στους στόχους του συνταξιοδοτικού συστήματος περιλαμβάνεται και η διαφάνειά του. Η «αναγνωσιμότητα» του συστήματος αποτελεί τη βάση δημιουργίας της εμπιστοσύνης. Οι ασφαλισμένοι πρέπει να γνωρίζουν τους όρους λειτουργίας του συστήματος, καθώς και την κατάσταση των εισφορών τους. Ειδικότερα, διαφάνεια επιβάλλει να γνωρίζει «τι» αναλογεί στην εισφοροδοτική του προσπάθεια (ανταποδοτικότητα) και «ποια» είναι τα στοιχεία αλληλεγγύης του συστήματος.

Η ενίσχυση της ανταποδοτικότητας επιβάλλει τη διασφάλιση της διαφάνειας του συστήματος, προκειμένου να γνωρίζει ο ασφαλισμένος το ύψος των παροχών που δικαιούται. Ακόμη, το αίτημα της διαφάνειας θα ικανοποιηθεί και μέσω υλοποίησης της μηχανογράνωσης του συστήματος.

Η διαφάνεια είναι ένα πρόταγμα που οφείλει να διατρέχει όλο το συνταξιοδοτικό οικοδόμημα. Εξειδικεύεται με πολλούς τρόπους, όπως με τη διαφανή διαχείριση των αποθεματικών των Ταμείων, την κωδικοποίηση της δαιδαλώδους συνταξιοδοτικής νομοθεσίας, την επαρκή πληροφόρηση των ασφαλισμένων, την απλοποίηση διαδικασιών, κ.α.

Για την πραγμάτωση των ανωτέρω στόχων είναι αναγκαίος ο επανασχεδιασμός του συνταξιοδοτικού συστήματος με την ευρύτερη δυνατή συναίνεση. Προκειμένου να δημιουργηθεί ένα εξισορροπημένο σύστημα που σέβεται την ενδογενεακή και διαγενεακή δικαιοσύνη, απαιτείται νομοθετική παρέμβαση με βάση δύο άξονες : ο πρώτος αφορά την αύξηση των πόρων του συστήματος (χωρίς αύξηση των εισφορών) και ο δεύτερος την εκλογίκευση των παροχών (εκλογίκευση διανομής των πόρων). Από την επιτυχία της νομοθετικής παρέμβασης και στα δύο αυτά επίπεδα εξαρτάται η δημιουργία ενός βιώσιμου κοινωνικού (δημόσιου) συνταξιοδοτικού συστήματος.

Advertisements

Written by gr.mme.observer

11 Ιανουαρίου 2010 στις 9:31 μμ

Αρέσει σε %d bloggers: